Kumkapı Hisarında Bir Teneke Mahallesi: 19. Yüzyıl İstanbul’unda Erken Modern Kent Yoksulluğu

Eğemen Yılgür

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Savaşı) Osmanlı İmparatorluğu’na kaybedilen topraklardan çok sayıda mültecinin gelmesine neden olur. Özellikle başkent İstanbul’da göçmenlerin geçici iskanı ciddi bir idari mesele haline gelmiştir. Hali hazırda konut ihtiyacı içerisinde olan yerli kent yoksulları ile birlikte göçmenlerin konut talebi gittikçe yükselmektedir. Özellikle 1883-84 yılları arasında göçmenlerin en yoksul kategorisini oluşturan ailelerin geçici olarak barındıkları kamu binalarından tahliyesi meselenin aciliyetini kat be kat arttıracaktır. Söz konusu grup genellikle hamallık, ayakkabı boyacılığı, paçavracılık gibi çoğu durumda ancak temel ihtiyaçlarını karşılamalarını mümkün kılan mesleklerde çalışabilmektedir. Bu şartlar altında konut kiralamaları ya da satın almaları mümkün değildir. “Eski tahta parçaları, çerçöp ya da gaz tenekelerinden” imal edilen teneke evlerden oluşan teneke mahalleler bu krize yaratıcı bir yanıt olarak ortaya çıkar ve 19. yüzyılın son çeyreğinde İstanbul’un kent dokusu içerisinde belirgin bir biçimde yaygınlaşmaya başlarlar. Slum kavramsallaştırmasının yerel karşılığı olarak ele alınabilecek teneke mahalle adlandırması, resmi kayıtlara göre ilk olarak Kumkapı’daki surların kadırga tarafında kalan kesiti ile demiryolu arasındaki 52 teneke ev yerleşimini tarif etmek için kullanılmıştır. Bu çalışmada 1892 ve 1893 yıllarında idare tarafından bölgede yürütülen çalışmaların sonucunda hazırlanmış ve hane reislerinin kökenmeslek bilgileri ile hane nüfuslarının paylaşıldığı iki kayıt defterinin, destekleyici sözlü tarih görüşmeleri ile birlikte analizi yoluyla mahalleyi kuran nüfusun toplumsal kökenleri tartışma konusu yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Teneke Mahalle, Gecekondu, Slum, Kent Sosyolojisi, Kent Yoksulluğu, Kent Tarihi, Kent Çalışmaları, Peripatetik Gruplar, Romanlar, Poşalar.

*



A Teneke Mahalle (Slum) in the Kumkapı Ramparts: Early Modern Urban Poverty in the 19th Century İstanbul 

The Russo-Turkish War (1877-78) caused a refugee influx to the Ottoman Empire from the lost territories. The temporary housing of the migrants was a serious administrative issue especially in Istanbul. The housing demand of the migrants with the local poor who had already needed proper dwellings, was increasing gradually. Furthermore, when the families consisting the poorest segment of the migrants were evicted from public buildings in where they had been settled temporarily, in 1883-84, the issue became more urgent. The aforesaid people could only work in the jobs like portage, shoe shining, rag-picking which, in many cases, let them to meet just basic needs and it was not possible for them to rent or buy a proper house under these circumstances. The “teneke mahalle” consisted of dwellings which constructed of “old boards, gasoline tins, waste”, was a creative solution against the crisis and spread considerably in the urban fabric of Istanbul in the last quarter of 19th century. The “teneke mahalle” denomination which can be seen as the local counterpart of slum notion was officially used for the first time to define 52 dwellings constructed of mostly gasoline tins between railway and Kadırga section of ramparts in Kumkapı (Contoscali). In this study, it is aimed to discuss social origins of the founder population over the analyze of two record books, prepared by a state investigation conducted in the neighborhood in 1892 and 1893, including the data of household heads’ occupation and origin and household population with supportive oral history records.

Keywords: Teneke Mahalle, Gecekondu, Slum, Urban Sociology, Urban Poverty, Urban History, Urban Studies, Peripatetic Groups, Roma, Bosha